(TVPLO) – Có thể thấy,bất cứ tranh chấp có yếu tố nước ngoài đều là tranh chấp đầu tư quốc tế. Do đó, có một số dấu hiệu nhận diện, căn cứ khởi kiện và cơ chế phòng ngừa theo quy định mới. Đồng thời, tranh chấp hợp đồng mua bán hàng hóa đòi hỏi doanh nghiệp xác định hiệu lực, hành vi vi phạm, chế tài, thời hiệu và chứng cứ để lựa chọn phương thức giải quyết, bảo vệ quyền lợi hợp pháp.
Chúng tôi có dịp trao đổi với TS. Hồ Minh Sơn – Phó Chủ tịch, Tổng Thư ký Hiệp hội Nghiên cứu, Tư vấn về Chính sách, pháp luật cho hoạt động đầu tư tại Việt Nam (AVRCIPL); Viện trưởng Viện Nghiên cứu Thị trường – Truyền thông Quốc tế (IMRIC); Giám đốc Trung tâm tư vấn pháp luật Toàn Tâm (TTLCC) để làm rõ những vấn đề này.
Trường hợp thứ nhất: Phân biệt ranh giới giữa tranh chấp thương mại và tranh chấp đầu tư quốc tế
Mới đây, Chính phủ đã ban hành Nghị định số 323/2026/NĐ-CP (có hiệu lực từ ngày 17/8/2026), trongđó quy định cụ thể việc tổ chức thực hiện Nghị quyết số 20/2026/QH16 về cơ chế phối hợp, chính sách đặc thù nhằm nâng cao hiệu quả phòng ngừa và giải quyết tranh chấp đầu tư quốc tế.
Theo đó, quá trình hội nhập sâu rộng, cùng quy mô, thời hạn và tính phức tạp hiện ngày càng lớn của các dự án đầu tư nước ngoài, làm gia tăng những điểm tiếp xúc giữa nhà đầu tư và cơ quan nhà nước. Từ đó, kéo theo nguy cơ phát sinh bất đồng, nhưng không đồng nghĩa môi trường đầu tư của Việt Nam thiếu ổn định.
Cạnh đó, xuất hiện một số rủi ro thường tập trung ở các dự án vốn lớn, hoạt động dài hạn hoặc liên quan đến đất đai, năng lượng, hạ tầng, tài nguyên, môi trường, thuế, cấp phép và quy hoạch. Trong một số trường hợp, quyết định hành chính, biện pháp quản lý hoặc thay đổi chính sách có thể bị nhà đầu tư cho rằng đã ảnh hưởng đến khoản đầu tư và vi phạm nghĩa vụ bảo hộ theo điều ước quốc tế hoặc thỏa thuận có liên quan.
Qua kinh nghiệm thực tiễn của các luật gia, luật sư và tư vấn viên pháp luật của chúng tôi tham gia hỗ trợ miễn phí cho cộng đồng doanh nghiệp hội viên hiệp hội, thành viên viện và CLB DN IMRIC – IRLIE về việc tranh chấp thường tích tụ qua phản ánh, kiến nghị, khiếu nại và bất đồng trong quá trình triển khai dự án trước khi xuất hiện ý định khởi kiện. Nghị quyết số 20/2026/QH16 và Nghị định số 323/2026/NĐ-CP thể hiện sự chuyển hướng từ xử lý vụ kiện sang quản trị rủi ro tranh chấp, nhấn mạnh việc nhận diện và phối hợp xử lý sớm.
Căn cứ vào khoản 1 Điều 3 Nghị quyết số 20/2026/QH16 xác định tranh chấp đầu tư quốc tế là tranh chấp giữa nhà đầu tư nước ngoài – trong đó có một số tổ chức kinh tế có vốn đầu tư nước ngoài đáp ứng điều kiện luật định – với Nhà nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam, Chính phủ, cơ quan nhà nước hoặc tổ chức của Việt Nam được ủy quyền thực hiện chức năng quản lý nhà nước.
Ngoài ra, việc tranh chấp được giải quyết tại cơ quan tài phán Việt Nam, nước ngoài hoặc quốc tế và phải phát sinh theo một trong hai nhóm căn cứ: hiệp định khuyến khích và bảo hộ đầu tư, hiệp định thương mại hoặc điều ước quốc tế khác có quy định về bảo hộ đầu tư và giải quyết tranh chấp; hoặc hợp đồng, thỏa thuận giữa cơ quan nhà nước Việt Nam với nhà đầu tư nước ngoài.
Cùng với đó, việc tranh chấp thương mại thông thường chủ yếu là bất đồng về quyền, nghĩa vụ giữa các chủ thể trong hoạt động nhằm mục đích sinh lợi. Sự khác biệt cốt lõi nằm ở chủ thể, nguồn nghĩa vụ bị cho là vi phạm và cơ chế tài phán. Vì lẻ đó, không phải mọi tranh chấp có yếu tố nước ngoài, hoặc giữa nhà đầu tư nước ngoài với một chủ thể Việt Nam, đều là tranh chấp đầu tư quốc tế.
Qua tham chiếu Nghị quyết số 20/2026/QH16 và Nghị định số 323/2026/NĐ-CP – quý doanh nghiệp cần phân biệt bên bị khởi kiện với cơ quan hoặc tổ chức có quyết định, hành vi bị cho là gây thiệt hại. Tùy căn cứ khởi kiện và cơ chế tài phán, tranh chấp có thể được xác lập với Nhà nước Việt Nam, Chính phủ, cơ quan nhà nước hoặc tổ chức được ủy quyền thực hiện chức năng quản lý nhà nước; còn việc đại diện và phối hợp xử lý được thực hiện.
Có thể xuất hiện một số rủi ro là việc cấp, từ chối, sửa đổi hoặc thu hồi giấy phép; biện pháp liên quan đến đất đai, quy hoạch, ưu đãi đầu tư, thuế, phí, môi trường, xây dựng, năng lượng; hoặc việc không thực hiện đầy đủ cam kết trong hợp đồng, thỏa thuận. Thế nhưng, một biện pháp gây bất lợi cho nhà đầu tư không đương nhiên cấu thành vi phạm. Vẫn phải xem xét khoản đầu tư và biện pháp đó có thuộc phạm vi điều chỉnh, bảo hộ của hiệp định hoặc thỏa thuận hay không, đồng thời đối chiếu với nghĩa vụ cụ thể mà Việt Nam đã cam kết.
Do vậy, nhà đầu tư không thể tùy ý lựa chọn căn cứ. Quyền khởi kiện phải xuất phát từ nguồn nghĩa vụ pháp lý được cho là đã bị vi phạm và điều khoản giải quyết tranh chấp trong văn kiện tương ứng. Nếu dựa trên hiệp định đầu tư, nhà đầu tư phải chứng minh mình và khoản đầu tư thuộc phạm vi được bảo hộ, chỉ ra nghĩa vụ quốc tế bị vi phạm. Thẩm quyền, điều kiện và phạm vi giải quyết được xác định theo điều khoản giải quyết tranh chấp của hiệp định.
Mặt khác, nếu dựa trên hợp đồng hoặc thỏa thuận với cơ quan nhà nước, cơ quan tài phán sẽ xem xét nghĩa vụ hợp đồng, luật áp dụng, điều khoản giải quyết tranh chấp và phạm vi đồng thuận của các bên.Bên cạnh sự kiện có thể liên quan đến cả hợp đồng và hiệp định, nhưng vi phạm hợp đồng thuần túy không mặc nhiên trở thành vi phạm điều ước quốc tế.
Hành vi của doanh nghiệp có thể được xem xét trong trách nhiệm của Nhà nước khi doanh nghiệp được giao hoặc ủy quyền thực hiện quyền lực công, chức năng quản lý nhà nước, hoặc khi có căn cứ pháp lý khác về sự chỉ đạo, kiểm soát của Nhà nước theo quy tắc pháp luật quốc tế và điều ước áp dụng. Điểm quyết định là bản chất và hoàn cảnh của hành vi, không chỉ là hình thức sở hữu của doanh nghiệp.
Điển hình, cơ chế phối hợp được kích hoạt ngay từ khi xuất hiện phản ánh, kiến nghị, khiếu nại hoặc văn bản thể hiện ý định khởi kiện, thay vì chờ vụ kiện chính thức phát sinh. Nghị định làm rõ việc tiếp nhận, chuyển hồ sơ, xác định cơ quan chủ trì và phối hợp liên ngành.
Qua đó, trong các trường hợp được quy định, cơ quan nhận văn bản thể hiện ý định khởi kiện hoặc thông báo trọng tài phải thông báo hoặc chuyển hồ sơ trong 5 ngày làm việc. Cơ quan chủ trì có 15 ngày làm việc kể từ khi nhận được văn bản để phối hợp xây dựng đánh giá ban đầu; trong 20 ngày làm việc kể từ khi nhận đơn khởi kiện, phải xây dựng chiến lược giải quyết vụ việc và trình Thủ tướng Chính phủ phê duyệt.
Các mốc thời hạn này tạo kỷ luật phối hợp, giúp nhận diện sớm rủi ro và hạn chế tình trạng xử lý phân tán giữa nhiều cơ quan. Tuy nhiên, việc tiếp nhận và xử lý hồ sơ không đồng nghĩa Việt Nam thừa nhận thẩm quyền của cơ quan tài phán hoặc chấp nhận nội dung khởi kiện.
Xin khuyến nghị quý doanh nghiệp cần phòng ngừa phải bắt đầu từ giai đoạn chuẩn bị dự án. Trước hết, doanh nghiệp cần thẩm định đầy đủ rủi ro về đất đai, quy hoạch, giấy phép, ưu đãi đầu tư, thuế và điều kiện pháp lý của dự án. Sau đó, hợp đồng và cam kết với cơ quan nhà nước, đối tác phải quy định rõ quyền, nghĩa vụ, cách xử lý khi chính sách thay đổi và cơ chế giải quyết tranh chấp.
Doanh nghiệp cũng cần xây dựng hệ thống theo dõi, lưu trữ hồ sơ và cảnh báo sớm; với dự án có yếu tố nước ngoài, phải xác định ngay từ đầu điều ước đầu tư có thể áp dụng và cơ chế tài phán tương ứng. Chi phí cho quản trị pháp lý từ sớm luôn thấp hơn nhiều so với chi phí xử lý một vụ kiện quốc tế.
Trường hợp thứ hai: Việc tranh chấp hợp đồng mua bán hàng hóa như thế nào, ra sao?
Có thể hiểu, khi đánh giá hiệu lực của một hợp đồng mua bán hàng hóa, cần nhìn nhận đồng thời dưới hai góc độ: Điều kiện có hiệu lực của giao dịch dân sự và các quy định chuyên ngành của pháp luật thương mại.
Tại Điều 117 Bộ luật Dân sự – việc giao dịch dân sự có hiệu lực khi chủ thể có năng lực pháp luật, năng lực hành vi phù hợp; các bên tham gia hoàn toàn tự nguyện; mục đích và nội dung của giao dịch không vi phạm điều cấm của luật, không trái đạo đức xã hội. Ngoài ra, trong trường hợp pháp luật quy định về hình thức thì hình thức cũng phải được tuân thủ…
Đối với hợp đồng mua bán hàng hóa, Luật Thương mại năm 2005 có quy định tương đối linh hoạt: hợp đồng có thể được thể hiện bằng lời nói, bằng văn bản hoặc được xác lập bằng hành vi cụ thể, trừ những trường hợp pháp luật yêu cầu phải lập bằng văn bản hoặc hình thức khác. Do vậy, không nên hiểu rằng cứ hợp đồng không có dấu đỏ hoặc không được lập thành văn bản thì đương nhiên vô hiệu. Vấn đề quan trọng là phải xác định đúng loại giao dịch và quy định pháp luật áp dụng.
Trong thực tiễn ở một số vụ việc mà các luật gia, luật sư, tư vấn viên pháp luật của chúng tôi tham gia bảo vệ cho quý doanh nhân, thì việc tranh chấp thường không xuất phát ngay từ việc hợp đồng vô hiệu, mà chủ yếu phát sinh do hợp đồng được soạn thảo không chặt chẽ hoặc các bên thực hiện không đúng những gì đã cam kết.
Xin khuyến nghị thêm một số nguyên nhân có thể quý doanh nhân sẽ gặp phải, là: mô tả hàng hóa không đầy đủ; không quy định rõ tiêu chuẩn, quy cách, nguồn gốc, xuất xứ; không xác định phương thức kiểm tra và nghiệm thu; giao hàng không đúng số lượng hoặc thời hạn; điều khoản thanh toán thiếu rõ ràng; không quy định cụ thể về chuyển giao rủi ro; điều khoản phạt vi phạm, bồi thường thiệt hại được thiết kế sơ sài; hoặc người ký hợp đồng không đúng thẩm quyền.
Cùng với đó, trong giao dịch thương mại, doanh nghiệp thường quan tâm nhiều đến giá và số lượng nhưng lại xem nhẹ các điều khoản về chất lượng, nghiệm thu, khiếu nại và chứng cứ. Đây chính là “điểm yếu” thường bị bộc lộ khi tranh chấp xảy ra. Do đó, theo kinh nghiệm hành nghề, một hợp đồng tốt không chỉ trả lời câu hỏi “mua bán cái gì, giá bao nhiêu”, mà phải dự liệu được cả tình huống “nếu hàng hóa không đạt yêu cầu thì xử lý thế nào”.
Song song đó, quý doanh nhân cần bắt đầu từ chính hợp đồng và toàn bộ hồ sơ thực hiện hợp đồng, sau đó mới đối chiếu với Luật Thương mại, Bộ luật Dân sự và pháp luật chuyên ngành…
Tranh chấp về chất lượng hàng hóa, cần xem xét các tiêu chuẩn mà hai bên đã thỏa thuận, mẫu hàng, catalogue, tiêu chuẩn kỹ thuật, quy chuẩn bắt buộc, biên bản kiểm tra, nghiệm thu, kết quả giám định và cơ chế khiếu nại. Pháp luật về chất lượng sản phẩm, hàng hóa cũng đặt ra các yêu cầu về tiêu chuẩn, quy chuẩn và công bố chất lượng trong những trường hợp tương ứng.
Tranh chấp về số lượng, cần đối chiếu hợp đồng, đơn đặt hàng, phiếu xuất kho, vận đơn, biên bản giao nhận, biên bản kiểm đếm và các tài liệu xác nhận của bên mua, bên vận chuyển.
Tranh chấp về thời hạn giao hàng, phải xác định chính xác thời điểm mà bên bán có nghĩa vụ giao hàng và xem có sự gia hạn, thay đổi lịch giao hoặc thỏa thuận khác trong quá trình thực hiện hay không.
Nghĩa vụ thanh toán, các bên cần kiểm tra thời hạn thanh toán, điều kiện thanh toán, chứng từ làm căn cứ thanh toán, hóa đơn, biên bản đối chiếu công nợ và các khoản tiền đã thực trả.
Tại Điều 302 Luật Thương mại có quy định thiệt hại được bồi thường gồm tổn thất thực tế, trực tiếp và khoản lợi trực tiếp mà bên bị vi phạm đáng lẽ được hưởng nếu không có hành vi vi phạm.
Như vậy, không phải cứ có hành vi vi phạm là bên bị vi phạm đương nhiên được chấp nhận toàn bộ khoản tiền mình yêu cầu. Bên yêu cầu bồi thường phải chứng minh được hành vi vi phạm, thiệt hại thực tế, quan hệ nhân quả và mức thiệt hại. Đây là điểm tôi cho rằng doanh nghiệp thường gặp khó khăn nhất.
Tại Điều 300 Luật Thương mại xác định phạt vi phạm là việc bên bị vi phạm yêu cầu bên vi phạm trả một khoản tiền phạt do vi phạm hợp đồng nếu hợp đồng có thỏa thuận. Mức phạt thông thường không quá 8% giá trị phần nghĩa vụ hợp đồng bị vi phạm, theo Điều 301 Luật Thương mại.
Quý doanh nhân cần phân biệt rõ phạt vi phạm và bồi thường thiệt hại. Phạt vi phạm chủ yếu dựa trên thỏa thuận và hành vi vi phạm; còn bồi thường thiệt hại gắn với tổn thất thực tế, trực tiếp và nghĩa vụ chứng minh thiệt hại. Trong một vụ tranh chấp, hai chế tài này có thể được xem xét đồng thời nếu đáp ứng đầy đủ điều kiện pháp luật và thỏa thuận của các bên.
Cạnh đó, cũng phải xem xét các trường hợp miễn trách nhiệm theo hợp đồng và pháp luật, chẳng hạn sự kiện bất khả kháng hoặc trường hợp mà bên vi phạm được miễn trách nhiệm theo quy định áp dụng. Không thể chỉ nhìn vào việc nghĩa vụ không được thực hiện mà kết luận ngay bên đó phải chịu toàn bộ trách nhiệm.
Có thấy không có một phương thức duy nhất phù hợp với mọi tranh chấp. Mặc dù vậy, về nguyên tắc, thương lượng là bước đầu tiên, nếu quan hệ thương mại giữa các bên còn khả năng duy trì. Việc thương lượng có ưu điểm là nhanh, ít tốn kém, bảo mật tương đối tốt và giúp doanh nghiệp giữ được quan hệ với đối tác.
Đặc biệt, nếu hai bên đạt được thỏa thuận, cần lập thành văn bản với nội dung rõ ràng về số tiền, thời hạn, phương thức thực hiện, trách nhiệm nếu tiếp tục vi phạm và việc chấm dứt khiếu nại.
Hòa giải cũng là phương thức đáng ưu tiên, đặc biệt khi tranh chấp có tính kỹ thuật hoặc các bên vẫn muốn tiếp tục hợp tác. Trường hợp hòa giải thành thông qua cơ chế phù hợp, thỏa thuận có thể tạo cơ sở để các bên chấm dứt tranh chấp và thực hiện nghĩa vụ.
Khởi kiện tại Tòa án nên được cân nhắc khi thương lượng, hòa giải không đạt kết quả, khoản tranh chấp có giá trị lớn, bên vi phạm không thiện chí hoặc cần một phán quyết có tính cưỡng chế để bảo vệ quyền lợi.
Tại Điều 319 Luật Thương mại quy định thời hiệu khởi kiện là 2 năm kể từ thời điểm quyền và lợi ích hợp pháp bị xâm phạm, trừ trường hợp pháp luật có quy định khác. Trong khi đó, đối với tranh chấp hợp đồng thuộc phạm vi điều chỉnh của Bộ luật Dân sự..
Tại Điều 429 quy định thời hiệu khởi kiện là 3 năm kể từ ngày người có quyền yêu cầu biết hoặc phải biết quyền và lợi ích hợp pháp của mình bị xâm phạm. Cần xác định chính xác quan hệ tranh chấp và luật áp dụng trước khi tính thời hiệu.
Về mặt chứng cứ, doanh nghiệp cần lưu giữ tối thiểu: hợp đồng và phụ lục; báo giá, đơn đặt hàng; email, tin nhắn và trao đổi điện tử; hóa đơn; phiếu xuất nhập kho; biên bản giao nhận, nghiệm thu; chứng thư giám định; hồ sơ vận chuyển; chứng từ thanh toán; biên bản đối chiếu công nợ; văn bản khiếu nại và trả lời khiếu nại.
Nếu hàng hóa có tranh chấp về chất lượng, cần đặc biệt chú ý thời điểm lấy mẫu, phương pháp lấy mẫu, điều kiện bảo quản và đơn vị giám định. Nếu doanh nghiệp tự ý tiêu hủy hoặc trả lại toàn bộ hàng hóa mà không lập hồ sơ, không lấy mẫu hoặc không giám định đúng cách thì sau này rất khó chứng minh tình trạng hàng hóa tại thời điểm giao nhận.
Từ kinh nghiệm thực tiễn của chúng tôi: Doanh nghiệp phải chuẩn bị chứng cứ ngay từ khi ký và thực hiện hợp đồng, chứ không phải đợi đến khi tranh chấp mới đi tìm chứng cứ. Để hạn chế rủi ro, doanh nghiệp cần xây dựng hợp đồng theo hướng có thể “đo đếm” được quyền và nghĩa vụ của từng bên; quy định cụ thể về chất lượng, số lượng, giao nhận, nghiệm thu, thanh toán, phạt và bồi thường…
Tin rằng, việc thiết lập quy trình lưu trữ chứng cứ. Khi tranh chấp phát sinh, cần đánh giá đồng thời căn cứ pháp lý, chứng cứ, thời hiệu, thẩm quyền và khả năng thi hành, từ đó lựa chọn thương lượng, hòa giải hay khởi kiện. Một chiến lược pháp lý tốt không nhất thiết là đưa vụ việc ra Tòa án sớm nhất, mà là lựa chọn phương án giúp doanh nghiệp bảo vệ được quyền lợi với chi phí, thời gian và rủi ro thấp nhất.
TVVPL Bùi Văn Hải – Trung tâm TTLCC lượt ghi, thực hiện
