(TVPLO) – Viện Nghiên cứu Thị trường – Truyền thông Quốc tế (IMRIC) phối hợp Viện Nghiên cứu Chính sách pháp luật&Kinh tế hội nhập (IRLIE) giao Trung tâm tư vấn pháp luật Toàn Tâm (TTLCC) và Trung tâm tư vấn pháp luật Minh Sơn (TTTVPLMS) đã tổ chức buổi tham vấn pháp luật miễn phí dành cho các doanh nghiệp thành viên Câu lạc bộ Doanh nhân IMRIC – IRLIE (Viện IMRIC) và Câu lạc bộ Báo chí Truyền thông&Chính sách pháp luật (Viện IRLIE) vào sáng ngày 07/04/2026 bằng hình thức trực tiếp và trực tuyến.
Tại buổi tuyên truyền, phổ biến giáo dục pháp luật miễn phí lần này, Luật gia Hồ Minh Sơn – Viện trưởng Viện IMRIC; Giám đốc Trung tâm tư vấn pháp luật Toàn Tâm (TTLCC) đã trực tiếp tuyên truyền về 02 tình huống pháp lý cụ thể như sau:
Thứ nhất: Ranh giới mong manh giữa tranh chấp dân sự và xử lý hình sự trong kinh doanh
Trong môi trường hiện đại, ở nền kinh tế thị trường thì việc tranh chấp là hệ quả tất yếu của hoạt động kinh doanh. Doanh nghiệp có thể thất bại, hợp đồng có thể đổ vỡ, nghĩa vụ có thể không được thực hiện đầy đủ vì vô vàn lý do khách quan. Thế nhưng, trong thực tiễn pháp lý hiện nay số lượng tranh chấp không chỉ gia tăng, mà ranh giới giữa tranh chấp dân sự – thương mại và xử lý hình sự cũng trở nên mong manh.
Pháp luật dân sự là tôn trọng sự tự do cam kết và tự chịu trách nhiệm của các bên trong giao dịch. Việc không thực hiện hoặc thực hiện không đúng nghĩa vụ hợp đồng, về bản chất, phải được xử lý bằng các chế tài dân sự như buộc thực hiện nghĩa vụ, phạt vi phạm, bồi thường thiệt hại hoặc chấm dứt hợp đồng.
Thực tiễn, có những vụ việc mà bản chất chỉ là vi phạm nghĩa vụ dân sự, lại bị xử lý dưới góc độ hình sự chỉ vì một bên mất khả năng thanh toán, dự án thua lỗ, hoặc hợp tác kinh doanh không đạt kỳ vọng.
Theo đó, hệ quả là doanh nghiệp chưa kịp giải quyết tranh chấp dân sự đã phải đối mặt với các biện pháp tố tụng nghiêm khắc. Ở một số trường hợp, hậu quả của việc khởi tố còn nặng nề hơn rất nhiều so với thiệt hại của chính hợp đồng tranh chấp.
Điển hình, để phân định đâu là tranh chấp dân sự, đâu là hành vi phạm tội hình sự không nằm ở việc có trả được tiền hay không, mà nằm ở ý chí chủ quan của chủ thể tại thời điểm xác lập và thực hiện giao dịch.
Ngay từ giao dịch ban đầu, bên tham gia giao dịch đã có hành vi gian dối, che giấu sự thật, lập hồ sơ giả, không có khả năng thực hiện nghĩa vụ nhưng vẫn cố tình ký hợp đồng để chiếm đoạt tài sản, thì đó rõ ràng là hành vi mang bản chất hình sự. Trong trường hợp này, hợp đồng chỉ là “vỏ bọc pháp lý” cho hành vi phạm tội.
Ngược lại, nếu giao dịch được xác lập hợp pháp, các bên có thiện chí, hoạt động kinh doanh thực sự diễn ra, nhưng sau đó gặp rủi ro khách quan như biến động thị trường, khủng hoảng tài chính, dịch bệnh, thay đổi chính sách… thì việc không thực hiện được nghĩa vụ phải được nhìn nhận là rủi ro kinh doanh, thuộc phạm trù điều chỉnh của pháp luật dân sự – thương mại.
Cụ thể, xử lý hình sự các tranh chấp dân sự không chỉ gây tổn hại cho từng doanh nghiệp, mà còn để lại hệ lụy xấu đối với môi trường đầu tư nói chung. Điều này, có thể làm suy giảm tính dự đoán của pháp luật. Doanh nghiệp không thể biết trước một tranh chấp hợp đồng sẽ được giải quyết bằng con đường dân sự hay hình sự, từ đó phát sinh tâm lý lo ngại, dè dặt trong đầu tư và hợp tác. Nguy cơ hình sự hóa cũng khiến nhà đầu tư nước ngoài e ngại, bởi họ coi trọng sự minh bạch và ổn định pháp lý. Một môi trường mà tranh chấp hợp đồng có thể dẫn đến rủi ro hình sự là môi trường thiếu an toàn cho dòng vốn dài hạn.
Nhằm khắc phục và tránh tình trạng này, không phải là “nới lỏng” xử lý hình sự, mà là áp dụng đúng và đủ tiêu chí pháp lý khi phân định ranh giới giữa dân sự và hình sự. Trong đó, cơ quan tiến hành tố tụng cần đánh giá toàn diện bối cảnh giao dịch, ý chí chủ quan, hành vi sau khi ký hợp đồng, mức độ thiệt hại và phạm vi ảnh hưởng xã hội, thay vì chỉ dựa vào kết quả không trả được tiền. Đồng thời, cần khuyến khích các cơ chế giải quyết tranh chấp ngoài tố tụng như thương lượng, hòa giải và trọng tài thương mại – những phương thức phù hợp với bản chất của quan hệ kinh doanh.
Tin rằng, môi trường pháp lý lành mạnh không phải là môi trường không có tranh chấp, mà là môi trường biết phân định đúng ranh giới, xử lý đúng bản chất và bảo vệ sự an toàn pháp lý cho hoạt động đầu tư, kinh doanh chân chính.
Thứ hai: ‘Con dao 2 lưỡi’ khi tài xế đăng clip nhạc sĩ Minh Khang dọa đấm
Qua theo dõi trên không gian mạng xã hội, từ vụ việc của nhạc sĩ Minh Khang, câu chuyện tài xế quay hình, đăng clip khách lên mạng xã hội làm dấy lên tranh luận về quyền riêng tư và giới hạn pháp lý. Khi đó, không chỉ hình ảnh, các thông tin cá nhân của T.V. như năm sinh, quê quán, địa chỉ hiện tại… đều xuất hiện, kéo theo hàng loạt lời lẽ khiếm nhã, quấy rối, đặt điều từ hàng nghìn người lạ. Liên hệ tài xế, cô không nhận được lời xin lỗi, cũng như bị từ chối yêu cầu gỡ video. Vụ việc chỉ được giải quyết dứt điểm khi cô chia sẻ câu chuyện lên mạng xã hội, đồng thời gửi khiếu nại tới hãng xe.
Điều này, không chỉ tài xế trong vụ nhạc sĩ Minh Khang, nhiều người làm dịch vụ lái xe khác cũng đang quay hình, tự ý đăng clip khách hàng trên xe lên mạng xã hội với mục đích khác nhau như bóc phốt, làm nội dung…Có nhiều đoạn video thu hút lượt tương tác lớn, dù có thể nhân vật xuất hiện trong đó không biết mình đã bị ghi hình. Có thể nhận thấy, với một mâu thuẫn trong chuyến xe, clip nhanh chóng vượt khỏi phạm vi hai nhân vật, kéo theo tranh luận về hành vi ghi hình và cách sử dụng hình ảnh trong không gian dịch vụ.
Dưới góc độ pháp lý, Luật Bảo vệ dữ liệu cá nhân số 91/2025/QH15 (có hiệu lực từ 1/1/2026), thì phải tách thành 2 hành vi để đánh giá. Có hai tình huống như: ghi hình để bảo vệ an toàn chuyến xe hoặc bảo vệ quyền, lợi ích hợp pháp của mình; xử lý và công khai dữ liệu ra ngoài phạm vi đó.
Luật gia Hồ Minh Sơn trích dẫn Luật Bảo vệ dữ liệu cá nhân 2025 cho phép cơ quan, tổ chức, cá nhân được ghi âm, ghi hình tại nơi công cộng, hoạt động công cộng mà không cần sự đồng ý trong một số trường hợp, trong đó có trường hợp để bảo vệ quyền, lợi ích hợp pháp của cơ quan, tổ chức, cá nhân.
Mặc dù vậy, luật cũng yêu cầu phải thông báo hoặc bằng hình thức khác để chủ thể dữ liệu biết mình đang bị ghi âm, ghi hình. Và dữ liệu thu được chỉ được xử lý, sử dụng phù hợp với mục đích, không được dùng vào mục đích trái pháp luật hoặc xâm phạm quyền, lợi ích hợp pháp của chủ thể dữ liệu.
Do vậy, nếu tài xế chỉ dùng camera hành trình để ghi nhận diễn biến chuyến xe, lưu làm chứng cứ khiếu nại hoặc tự bảo vệ trước rủi ro tranh chấp thì về lý thuyết hành vi đó có thể còn nằm trong vùng pháp luật cho phép. Nhưng khi clip được đưa lên mạng xã hội, để lộ hình ảnh, giọng nói và bối cảnh giúp nhận diện hành khách thì hành vi đã đi xa hơn “ghi nhận dữ liệu” và có dấu hiệu chuyển sang “công khai dữ liệu cá nhân”.
Với mục đích xử lý dữ liệu đã thay đổi từ tự bảo vệ trong quan hệ dịch vụ sang phát tán ra công chúng cho mục đích cá nhân hoặc mục đích ngoài dịch vụ. Theo quy định của Luật Bảo vệ dữ liệu cá nhân 2025, đây chính là ranh giới rất dễ bị vượt qua.
Xin khuyến nghị rằng, nếu đúng là tài xế đã đăng công khai clip thay vì chỉ cung cấp cho Grab hoặc cơ quan có thẩm quyền để giải quyết khiếu nại thì hành động đó có dấu hiệu vượt ranh giới giữa ghi hình và công khai dữ liệu. Qua tham chiếu Luật Bảo vệ dữ liệu cá nhân 2025 không cấm tuyệt đối việc ghi hình ở nơi công cộng nhưng không cho phép người ghi tự do chuyển dữ liệu đó thành một sản phẩm công khai trên mạng khi việc công khai không còn cần thiết cho mục đích bảo vệ quyền lợi hợp pháp ban đầu…
Căn cứ Luật Bảo vệ dữ liệu cá nhân 2025 xác định khá rõ hướng xử lý khi tổ chức, cá nhân vi phạm quy định về bảo vệ dữ liệu cá nhân thì tùy tính chất, mức độ, hậu quả có thể bị xử phạt hành chính hoặc bị truy cứu trách nhiệm hình sự. Nếu gây thiệt hại thì phải bồi thường theo pháp luật.
Bên cạnh việc chế tài theo luật dữ liệu cá nhân, vụ việc còn có thể kéo theo trách nhiệm dân sự. Nếu gây hậu quả nghiêm trọng hơn như việc đưa clip lên mạng rơi vào mức độ công khai hóa trái phép thông tin riêng hợp pháp của cá nhân và gây dư luận xấu làm giảm uy tín của người bị xâm phạm thì còn có thể bị xem xét tại Điều 288 Bộ luật Hình sự 2015 về Tội đưa hoặc sử dụng trái phép thông tin mạng máy tính, mạng viễn thông.
Ngoài ra, nếu nội dung đăng tải đi kèm lời lẽ xúc phạm nghiêm trọng hoặc bịa đặt, thì còn có thể phát sinh Điều 155 về Tội làm nhục người khác hoặc Điều 156 về Tội vu khống. Tất nhiên, truy cứu trách nhiệm hình sự chỉ đặt ra khi đủ dấu hiệu cấu thành và hậu quả theo luật chứ không phải cứ đăng clip là tự động bị xử lý hình sự…Xin khuyến nghị, tài xế xe công nghệ cần nhớ một nguyên tắc rất đơn giản, đó là được phép ghi hình để bảo đảm an toàn chuyến xe không có nghĩa là được quyền đăng công khai hình ảnh khách hàng lên mạng.
Rủi ro pháp lý không nằm ở việc ghi hình, mà ở cách sử dụng dữ liệu sau đó. Luật Bảo vệ dữ liệu cá nhân 2025 cho phép ghi hình trong một số trường hợp, song yêu cầu phải thông báo cho người liên quan và chỉ sử dụng đúng mục đích, không xâm phạm quyền riêng tư.
Có một số lưu ý, xin khuyến nghị tài xế cần tham khảo: Tài xế cần phân biệt rõ giữa việc ghi hình để lưu trữ nội bộ làm bằng chứng khi xảy ra tranh chấp, sự cố và việc công khai clip lên mạng xã hội để kể chuyện hay “bóc phốt”. Nếu video để lộ các thông tin nhận diện như khuôn mặt, giọng nói, tên hay địa điểm, việc đăng tải rất dễ bị xem là vượt quá mục đích ban đầu, do đó cần che mặt và ẩn thông tin nếu muốn sử dụng để cảnh báo; Tài xế cần giới hạn việc sử dụng dữ liệu ở mức cần thiết, chỉ gửi clip cho nền tảng hoặc cơ quan có thẩm quyền khi cần phản ánh sự việc, thay vì phát tán rộng rãi. Nếu buộc phải sử dụng hình ảnh, cần che mặt, làm méo giọng và ẩn các thông tin định danh, bởi pháp luật chỉ cho phép xử lý dữ liệu trong phạm vi phục vụ mục đích hợp pháp đã xác định; Tài xế không nên sử dụng hình ảnh khách cho mục đích cá nhân như giải trí, xây kênh hay kiếm tiền. Khi mục đích vượt ra ngoài việc đảm bảo an toàn, nguy cơ vi phạm pháp luật sẽ tăng cao; Cần tôn trọng quyền về hình ảnh và đời sống riêng tư của khách hàng. Theo quy định, việc sử dụng hoặc công khai hình ảnh cá nhân phải có sự đồng ý, trừ một số trường hợp đặc biệt do pháp luật quy định.
Có thể thấy, trong quá trình hoạt động của Viện Nghiên cứu Thị trường – Truyền thông Quốc tế (IMRIC) thường xuyên phối hợp Viện Nghiên cứu Chính sách pháp luật&Kinh tế hội nhập (IRLIE) luôn xem công tác trợ giúp pháp lý góp phần giúp người dân giảm nghèo về pháp luật, do đó, Luật Trợ giúp pháp lý được Quốc hội thông qua năm 2006 và Luật Trợ giúp pháp lý được Quốc hội thông qua năm 2017 đều xác định người nghèo là nhóm đối tượng ưu tiên đầu tiên trong các nhóm đối tượng được trợ giúp pháp lý…
Đồng thời, truyền tải nội dung trên các trang tin điện tử, mạng xã hội, ấn phẩm in như: www.huongnghiepthitruong.vn (Viện IMRIC); www.chinhsachphapluat.vn (Viện IRLIE); www.tuvanphapluatvietnam.vn (Trung tâm TVPLMS); www.thamvanphapluat.vn (Trung tâm TTLCC); www.nghiencuupldautu.vn (Hiệp hội Nghiên cứu, Tư vấn về Chính sách, pháp luật cho hoạt động đầu tư tại Việt Nam “AVRCIPL”); www.bestlife.net.vn; www.vanhoacongdong.vn (Hiệp hội Phát triển Văn hoá cộng đồng Việt Nam)…Đặc biệt, www.vietbao.vn.
Qua đó, các hoạt động của Trung tâm tư vấn pháp luật Toàn Tâm và Trung tâm tư vấn pháp luật Minh Sơn về công tác trợ giúp pháp lý cho người nghèo, người yếu thế được triển khai đồng bộ, thống nhất trên toàn quốc và được thực hiện thường xuyên, trong đó chú trọng các hoạt động hỗ trợ trực tiếp cho người nghèo, người yếu thế như: thực hiện vụ việc trợ giúp pháp lý; truyền thông về trợ giúp pháp lý ở cơ sở; nâng cao năng lực đội ngũ người thực hiện trợ giúp pháp lý, đội ngũ người tham gia trợ giúp pháp lý…
Cùng với đó, các hoạt động trợ giúp pháp lý được Viện IMRIC; Viện IRLIE; Trung tâm tư vấn pháp luật Toàn Tâm và Trung tâm tư vấn pháp luật Minh Sơn tuyên truyền về các vụ việc trợ giúp pháp lý, với mong muốn ngày càng được nâng cao, nhiều vụ việc thành công, hiệu quả như người được trợ giúp pháp lý được tuyên không có tội hoặc được tuyên mức án nhẹ hơn hoặc chuyển tội danh hay thay đổi khung hình phạt thấp hơn so với mức đề nghị trong cáo trạng của Viện kiểm sát nhân dân…Đặc biệt, trong suốt thời gian qua trợ giúp pháp lý đã thể hiện rất tốt vai trò của mình trong việc đảm bảo việc xét xử vụ việc khách quan, đúng người, đúng tội, tránh được oan sai cho người dân cũng như đã thực hiện thành công chủ trương, chính sách của Đảng và Nhà nước dành cho người nghèo, các đối tượng yếu thế trong xã hội. Trợ giúp pháp lý đã giúp người dân sử dụng pháp luật khi có tranh chấp, vướng mắc, giúp người dân “giảm nghèo về pháp luật”, đảm bảo trật tự an toàn xã hội, người dân yên tâm lao động để giảm nghèo về kinh tế…
Trên đây là hai trường hợp điển hình, xin trích dẫn để quý doanh nhân tham khảo lan toả trong cộng đồng về công tác tuyên truyền, phổ biến giáo dục pháp luật của Trung tâm tư vấn pháp luật Toàn Tâm (TTLCC) và Trung tâm tư vấn pháp luật Minh Sơn (TTTVPLMS) để quý doanh nghiệp hoạt động kinh doanh hiệu quả, luôn luôn thượng tôn pháp luật…
CTV TVPL Bùi Văn Hải (Trung tâm TTLCC) – CTV TVPL Trần Ngọc Danh (Trung tâm TVPLMS)
